Një krizë për të mësuar

13 Korrik 2015 - 08:35 - Lumir Abdixhiku      

Mbetet domosdoshmëri trajtimi i publikes dhe i mbështetjes masive në shtet edhe tek ne. Është jofunksional, joefiçient, i kushtueshëm, dhe, para së gjithash, siç mund ta kem kuptuar kaherë, i predestinuar për ngritje borxhesh e për dështim

-1-

Saktë 952,625 ishte numri i të punësuarve në administratën publike greke një vit para krizës. Përpjesëtuar me forcën e gjithëmbarshme punëtore të asaj kohe, pra 5 milionë, i binte se çdo i pesti grek ka qenë – dhe përafërsisht njëjtë vazhdon të jetë ende – i punësuar në punë shteti. Çdo i pesti pra – relacion i pakuptueshëm për asnjë vend tjetër evropian.

Sa për të mos mjaftuar sasia, grekët i kishin shtuar edhe cilësinë. Pagat e të punësuarve në sektorin publik deri para krizës së fundit ishin një herë e gjysmë më të larta sesa ato në sektorin privat. Ato jepeshin dhe si herë e trembëdhjetë, katërmbëdhjetë e një herë ishin dhënë edhe si pagë e pesëmbëdhjetë. Beneficionet publike (përfshirë dhe pensionet) kompleksonin vendet më të zhvilluara evropiane; përfitonte secilin gjithandej.

Në librin e publikuar së fundmi nga James Angelos: “The Full Catastrophe: Travels Among the New Greek Ruins” jepen përshkrimet më absurde të një disfunksionaliteti të predestinuar për dështim, në mes të publikes dhe beneficioneve individuale të saj. Angelos, i biri i një emigranti grek në Amerikë, kishte vendosur të udhëtonte në Greqi në fund të vitit 2009, vetëm pak muaj para shpërthimit të krizës financiare. Në të vërtetë, vizita e tij për atje ishte shtyrë nga thashethemet për “ishullin e të verbërve”. Angelos kishte dëgjuar se në ishullin Zakynthos pjesa më e madhe e banorëve ishin të verbër. Megjithatë, siç dhe kishte kuptuar nga vizita, nga 680 rastet e shënuara, 498 nuk kishin pasur asnjëherë problem me shikim. Ishin beneficionet nga 724 euro të paguara për çdo dy muaj që kishin përhapur epideminë e regjistrimit masiv si të verbër.

Ishulli i Angelosit, shpërfaq vetëm njërën anë të sistemit së shthurur grek; të mungesës së kontrollit, përfitimeve publike e rehatisë gjithënacionale – në kurriz të borxhit gjithsesi. Evidencimet e tjera të bëra pas krizës kishin dëshmuar se mbi 36 mijë invalidë – në beneficion invalidor – nuk kishin pasur asnjëherë probleme të tilla, se Greqia, si asnjë vend tjetër në botë, kishte numrin më të madh të personave mbi moshën 100 vjeç (plot 8,500 të tillë) – askush nuk i ç’regjistronte përfituesit pas vdekjes.

Në verifikime dhe më të afërta, rreth 40 mijë pensione – çdo muaj pra – u jepeshin njerëzve të vdekur. Greqia, pra, përbënte një piramidë të destinuar për rënie. Dhe, natyrisht, ishte rasti i një zyrtari publik që merrte pagë gjatë gjithë kohës sa ishte në burg. Asgjë e re për ne – jo një, por plot të tillë kemi ne.

-2-

Në vitin 2014, një analizë e Komisionit Evropian e bërë në Greqi, kishte regjistruar se qytetarët grekë – që nga periudha e parakrizës e deri më sot – përbëjnë evazionistët më të mëdhenj në kontinent. Kështu, sipas raportit në fjalë, rreth 10 miliardë euro humbeshin çdo vit nga evazioni i taksave mbi konsum. Mbi 28 miliardë euro – taksa të tjera - nuk ishin paguar nga të vetëpunësuarit e tjerë grekë. Greqia, në fakt, që nga viti 2010, ka humbur gjithë borxhin e tanishëm publik që ka në evazion fiskal.
Atëherë çfarë ndodh me një vend që nuk paguan taksa, mbështet pothuajse secilën familje në beneficione publike, dhe financon këtë luks e rahati me borxh? Falimentimi është vetëm fillimi i një kohe të vështirë.

Natyrisht se popujt e tjerë evropianë nuk do të pranonin borxh-dhënie për fqinjët që mbanë luks të tillë. Në secilin rast, kredidhënia si garanci për qëndrim në lagje të njëjtë, kushtëzohej me reduktime drastike të këtyre përfitimeve, me rritje të efikasitetit të mbledhjes së taksave – dhe mbi të gjitha, me reforma strukturore ekonomike – mbështetja në jopubliken ishte parakusht.

Pesë vjet më pas, të gjitha këto reforma mbahen nga njëra anë si jo të plota – rrjedhimisht të pamjaftueshme – dhe të gjitha masat e shtrëngimit – nga ana tjetër – si fajtore për moskthim borxhi e rëndesë më tutje.

Greqia sot vazhdon t’i ketë plot 260 miliardë euro borxh, por borxhi është problemi më i vogël në ditët në vijim. Është likuiditeti i bankave komerciale që kërkon vëmendje të shpejtë, para se bankomatët që japin nga 60 euro në ditë të shterën krejt. Dhe, pavarësisht rrugës që popujt evropianë – njëra palë borxhdhënës e tjetra borxhmarrës pa kredibilitet – vendosin të ndjekin në vijim, ditët e mira për Greqinë në disa vjet duken të pamundura.

-3-

Kosova – në princip e trend – ka pak dallim me Greqinë. Ne nuk i kemi 900 e kusur mijë të punësuar në sektorin publik, por i kemi 90 e kusur mijë të tillë; njëtrajtësisht, çdo të pestin në punë shteti nga forca aktive punëtore; çdo të dhjetin nga forca e gjithëmbarshme. Për më keq se në Greqi, ne nuk i paguajmë të punësuarit publikë me një herë e gjysmë më shumë pagë se ata në sektorin privat, por gati dy. Evazioni fiskal e informaliteti këndej nuk arrijnë miliardat e Greqisë, por arrijnë plot 35% (së paku nga bizneset e regjistruara) të vlerës vjetore të buxhetit.

Ne nuk kemi ishuj të të verbërve, por ama kemi përfitues e rrogëtarë publikë nga më të ndryshmit – komandantë e veteranë me shumicë; lista të privilegjuarish gjithandej. Mbi të gjitha, ne financojmë, sikurse atje, gjithë këtë diferencë të natyrshme me – pa befasi – borxh.
Borxhi publik i Kosovës vazhdon të jetë vetëm 11% e bruto produktit vendor tonit. Ai grek sot është plot 176%. Por, ama, trendi i borxhit tonë publik është rritës, në mesatare nga 12% në vit në pesë vjetët e fundit. Shumë shpejt, po mbajtëm këtë trend, ne do të dyfishojmë këtë normë. Borxhi ynë, pa habi, po rritet më shpejt sesa niveli ynë ekonomik.

Pra, mbetet domosdoshmëri trajtimi i publikes dhe i mbështetjes masive në shtet edhe tek ne. Është jofunksional, joefiçient, i kushtueshëm, dhe para së gjithash, siç mund ta kem kuptuar kaherë, i predestinuar për ngritje borxhesh e për dështim.

-4-

Efekti grek në Kosovë ka dy rrugë. Ai direkt ka gjasa më të vogla të përhapjes për shkak të mosintegrimit të bollshëm të kapitalit grek në Kosovë. Maqedonia, Shqipëria e Serbia, ndërsa, mund të marrin goditje më të rënda në rast të dështimeve në bisedimet e ardhshme në eurozonë. Atje, për dallim nga ne, sektori financiar, i ndërtimit, naftës e telekomit – në Shqipëri madje dhe remitancat e diasporës – janë të ndërlidhura ngushtë me zhvillimin grek.

Efekti i dytë, ndërsa, për ne, mbetet ai jo i drejtpërdrejtë; nëpërmjet eurozonës. Si përdorues të euros, secili zhvlerësim i saj do të replikohet me rritje të çmimeve – për aq sa zhvlerësohet pra, nëse zhvlerësohet gjithsesi. Kosova sot importon pjesën më të madhe të produkteve nga shtetet e rajonit, të cilat – për dallim nga ne – nuk janë përdorues të eurove; kanë valutat nacionale pra. Zhvlerësimi i euros në relacion me to (sërish nën supozimet se do të ndodhë) i bën importet nga atje më të kushtueshme për ne.

Në periudhë afatmesme e afatgjatë, ne do të përfitonim nëpërmjet eksporteve – derisa tregu mjaftueshëm të adoptohej në rrethana të reja pra.
Gjithsesi, në rast të një rëndese në tregjet evropiane, rreziku më i lartë na ndërlidhet me kursimet tona pensionale të investuara në tregje ndërkombëtare. Diversifikimi i tyre në burime të ndryshme mbetet komfort i mirë; por në komfort nuk duhet të rrimë në ditët në vijim. Skenarët e tragjedisë greke mbesin të papërcaktuar, me alternativa të mundshme nga më të ndryshmet. Sado që vështirë e parashikueshme mbetet e ardhmja, të themi se jemi të sigurt – dhe në vetëmjaftim – nuk është çfarë na duhet tani.
abdixhiku@facebook.com

© KOHA. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara.

comments powered by Disqus
Lumir Abdixhiku
Lumir Abdixhiku

Vështrime tjera

Enver Robelli

Enver Robelli

Muret

A do t’ia shesin serbët Donald Trumpit murin e Mitrovicës? A është dizajnuar ende flamuri i Bashkësisë së Komunave Serbe? Muri, n...

Augustin Palokaj

Augustin Palokaj

Rastet e humbura për njohje ndërkombëtare të Kosovës

Kur liderët e Serbisë në takime në Bruksel ankohen se “BE-ja po i mbështet shqiptarët e Kosovës dhe Pavarësinë”, si argument se...

Flaka Surroi

Flaka Surroi

Muret që i ngremë vetë

Muri ra me të pestin. Krejt u “gëzuan”. Shumë u veturuan. U fotografuan para bagerit – sepse Muri i Berlinit kishte rënë pa ...

038 249 105     info@koha.net    Sheshi Nënë Tereza pn, Prishtinë

Kjo faqe kontrollohet dhe menaxhohet nga KOHA. Të gjitha materialet në të, përfshirë fotografitë, janë të mbrojtura me copyright të KOHA-s dhe për to KOHA mban të drejtat e rezervuara. Materialet në këtë faqe nuk mund të përdoren për qëllime komerciale. Ndalohet kopjimi, riprodhimi, publikimi i paautorizuar qoftë origjinal apo i modifikuar në çfarëdo mënyre, pa lejen paraprake të KOHA-s. Shfrytëzimi i materialeve nga ndonjë faqe interneti a medium tjetër pa lejen e Grupit KOHA, në emër të krejt njësive që e përbëjnë (Koha Ditore, KohaVision, Koha.net, Botimet KOHA, KOHA Print dhe ARTA), është shkelje e drejtave të autorit dhe të pronës intelektuale sipas dispozitave ligjore në fuqi. Të gjithë shkelësit e këtyre të drejtave do të ballafaqohen me ligjin.

ec me kohën...